• ห่วงใย Thai Biz

เลี้ยงลูกในยุค New Normal แขกรับเชิญ– พ.ญ.จิราภรณ์ อรุณากูร

อัพเดตเมื่อ: พ.ค. 11



รายการสนทนาธรรม หัวข้อ “เลี้ยงลูกในยุค New Normal”

วันจันทร์ที่ 19 เมษายน 2564 เวลา 18.00 น. ทาง Club House


แขกรับเชิญ – แพทย์หญิงจิราภรณ์ อรุณากูร และ แม่ชีศันสนีย์

ดำเนินรายการโดย - คุณปรารถนา มงคลกุล และ ดร. ณัฐวุฒิ กุลนิเทศ


ดร. ณัฐวุฒิ


รายการสนทนาธรรมของเราวันนี้ เป็นเรื่องที่พ่อแม่หลายคนติดตามค่อนข้างมาก นั่นคือเรื่องการเลี้ยงลูกในยุค New Normal วันนี้ทั่วโลกได้รับผลกระทบจาก Covid-19 มียอดการติดเชื้อและเสียชีวิตสูงขึ้นอย่างมาก ทุกครอบครัวได้รับผลกระทบ รวมทั้งสุขภาพจิตใจของครอบครัว ยูนิเซฟเผยว่าสุขภาพจิตลดลง 27% สุขภาพจิตของเด็กลดลงประมาณ17 - 20 % ปัจจุบันนี้พ่อแม่และชุมชน เริ่มมีหลายเรื่องที่มีความเป็นห่วง ทั้งเป็นห่วงเด็กๆ ไม่ว่าจะเป็นการใช้เวลาในการเรียนออนไลน์มากขึ้น บางคนไม่มีเครื่องมือให้พร้อมเรียนออนไลน์ ได้มีการพูดถึงเรื่องของ Learning Crisis หรือ วิกฤตทางด้านการเรียนรู้ รวมทั้งเรื่องสุขภาพจิตและสุขภาพกายของเด็กๆ ด้วยเช่นกัน


วันนี้แขกรับเชิญคือ คุณหมอโอ๋ แพทย์หญิงจิราภรณ์ อรุณากูร ที่หลายคนจะรู้จักจากเพจ เลี้ยงลูกนอกบ้าน ซึ่งเชื่อในเรื่องของการพัฒนาสมองของเด็ก ผ่านประสบการณ์นอกบ้าน การเลี้ยงดูเชิงบวก และด้วยสถานการณ์ปัจจุบัน Covid-19 อยู่กับเรามาปีกว่าแล้ว แต่มีการแพร่ระบาดหนักขึ้นอีกเป็นระยะ จนปัจจุบันนี้สุขภาพจิตแต่ละคนเริ่มเหนื่อยล้าพอสมควร หลายคนที่ฟังวันนี้ เราเข้าใจอารมณ์ซึ่งกันและกันว่าเกิดอะไรเกิดขึ้น เด็กๆ ใช้เวลากับการเรียนออนไลน์มากขึ้น ซึ่งบางทีเราไม่รู้ว่าเรียน หรือไม่เรียน บางทีพ่อแม่มีงานที่ต้องทำ อาจไม่พร้อมดูแลลูก รวมทั้งมีเรื่อง EQ ที่สามารถพูดจากันโดยที่ไม่ใส่อารมณ์


จึงขอเรียนถามคุณหมอ จากสถานการณ์ปัจจุบันเริ่มมองเห็นอะไร และเริ่มเป็นห่วงอะไรบ้าง


แพทย์หญิงจิราภรณ์


สิ่งที่เป็นห่วง อันดับแรก คือ สุขภาพจิตของพ่อแม่ เพราะตอนนี้คุณพ่อคุณแม่มีความเครียดสูงขึ้น ซึ่งมีสาเหตุจากปัญหาในเรื่องของเศรษฐกิจ ความไม่แน่นอน ความไม่มั่นคง การไม่มีรายได้ สิ่งนี้คือความเครียดพื้นฐาน เพราะนอกจากความเครียดที่ว่า เราจะติด Covid-19 หรือเปล่า เราติดหรือยัง มีความเครียดเรื่องของความเปลี่ยนแปลง เรื่องของความมั่นคงของชีวิต โดยเฉพาะเรื่องของปัญหาเศรษฐกิจ


อันดับที่ 2 เป็นเรื่อง ความกลัว ซึ่งจะเห็นว่ามีความแตกต่างกันในแต่ละบ้าน บางบ้านพ่อแม่อาจจะผ่อนคลายหน่อย ลูกยังเล่นกับเพื่อนบ้านได้บ้าง แต่บางบ้านจะเก็บตัว 100% ไม่เจอใคร ก็อาจจะกระทบกับเด็ก เพราะว่าบางทีเด็กๆ ยังต้องการพื้นที่ ที่เขายังได้มีประสบการณ์ต่างๆ ยังได้เจอเพื่อน ได้ทำอะไรที่ผ่อนคลาย พอความเครียดตรงนี้ ถ้าเพิ่มขึ้นมากๆ ทำให้เด็กมีความหวาดกลัว ระวังกังวลไปด้วย


และอย่างหนึ่งที่คิดว่าจะเป็นปัญหาตามมา คือเรื่องของการ ติดหน้าจอ จะเป็นปัญหาที่เราเจอมากขึ้น หลัง Work from Home หรือ หลังจากเรียนออนไลน์เมื่อไหร่ คลินิกวัยรุ่นจะมีเด็กติดหน้าจอตามมาเป็นระยะ เพราะพ่อแม่ต้อง Work from Home ประชุมออนไลน์แล้วไม่มีเวลาดูลูก หรือเด็กบางคนต้องถูกทิ้งไว้ที่บ้าน ที่ให้อยู่ด้วยตนเอง เจอเพื่อนไม่ได้ จะไปจบที่หน้าจอ เป็นปัญหาที่อาจจะตามมา

“หมอคิดว่าเรื่องสุขภาพจิตพ่อแม่ตอนนี้เป็นเป็นปัญหาหลักๆ หลายคนรับมือกับตรงนี้ได้ไม่ดี จะมีผลกระทบไปที่ลูกด้วย เพราะพ่อแม่คือคนที่มีผลอย่างมากต่อสุขภาพจิตใจ และสุขภาพกายของเด็ก"

ดร. ณัฐวุฒิ


บางครั้งปัญหาหลักๆ ของเด็กมาจากความคาดหวังของผู้ใหญ่ และการที่ผู้ปกครองเองอาจจะไม่ได้เตรียมตัวเองพอที่จะรับมือกับความเครียด เรียนขอคำแนะนำจากท่านแม่ชีศันสนีย์ถึงพ่อแม่ว่าจะอยู่อย่างไรให้มีความสุข และเลี้ยงลูกให้เป็นบุคลากรซึ่งมีวัคซีนทั้งกายและใจ


แม่ชีศันสนีย์


คำว่า “แม่” เราอยาก Protect เราอยากดูแล อยากหยิบอะไรสักอย่าง แล้วปลอดภัย

“ช่วง Covid-19 เด็กจะได้ภูมิคุ้มกัน เพียงแต่ว่าพ่อแม่อย่าแบกลูกไว้ เราอยากให้ทุกคนมองเห็นว่าเด็กมีความสามารถ ในการที่จะสร้างวินัยให้กับตัวเขาได้ โดยเขาจะยับยั้งชั่งใจ เพราะเขาอยู่ในสถานการณ์ซึ่งโลกนี้ไม่เคยมีอย่างนี้”

ในยุคที่พ่อแม่เป็นเด็ก พ่อแม่อยู่ในแบบ Safety Zone มาก เช่น พ่อแม่ที่ไม่ได้ผ่านสงครามโลก

"การที่เด็กได้เจอกับ Covid-19 ตั้งแต่ตอนนี้ พ่อแม่ควรจะได้มีโอกาสเรียนรู้ไปกับลูก แล้วใช้การเป็นนักสู้ที่อยู่ในสถานการณ์นี้ อย่างไม่กลัว แล้วมองเห็นว่าเราจะยังเติบโต อย่างคนที่มีวินัยกับตัวเองในเรื่องใดได้บ้าง”

ตั้งแต่วัยของลูกที่เราแตกต่างกัน เช่น เขาลุกขึ้นมาแล้วเขาสามารถที่จะหยิบแปรงสีฟันถูไปอย่างมีความสุข อย่างมีไม่ตื่นตระหนก กับการที่เขาต้องถูกล็อคไว้ที่บ้าน แต่เขายังมีความสุขได้จาก ที่นี่ และ เดี๋ยวนี้ ถึงแม้ว่าเขาจะไม่ได้ไปโรงเรียน แต่การเรียนรู้มีอยู่ในทุกๆที่ในโลกใบนี้ โดยแม่อาจจะรู้สึกผ่อนคลาย กับการที่มองเห็นลูกเป็นนักสู้

“แม่อย่าแบกลูกไว้ แม่อย่ารู้สึกว่าต้องอุ้มลูกไว้ เขาออกมาจากท้องเราแล้ว ตอนนี้โลกใบนี้คือครรภ์ของเขาแล้ว เขาจะต้องอยู่ในโลกใบนี้อย่างไรที่ปลอดภัย แล้วทำให้ครรภ์คือโลกใบนี้ไม่เป็นพิษ เพราะความกลัวของเขา”

ใช้ความเป็นปกติในวิถีชีวิตประจำวันเรียนรู้ไปด้วยกัน เด็กเป็นครูของเรา เราเป็นคนที่เรียนรู้ไปกับเด็กได้ ขอเป็นกำลังใจให้ เพราะคุณหมอจะรู้แล้ว เด็กมีภาวะทางความกลัวที่มีอิทธิพลมาจากพ่อแม่ และทำให้เขาไม่เป็นสุข จนเกิดภาวะเครียด มีมากจนกระทั่งเราต้อง กลับมามองเด็กในใจของเรา เรามีเด็กในใจกันทุกคนใช่ไหมคะ

“ดังนั้น วินัยที่เรามีต่อตัวเราเอง เราฝึกหายใจเป็น เราหายใจได้ เราหายใจอย่างตื่นรู้ เราเข้าสู่ธรรมชาติได้ อาจจะทำให้เด็กเริ่มสนใจ การปฏิบัติอย่างนี้มาจากพ่อแม่ ที่อยู่ในสถานการณ์ที่เผชิญกับโควิดไปพร้อมกับเขา ซึ่งต้องมีวัคซีนเรื่องนี้”

ดร. ณัฐวุฒิ


กลายเป็นว่าหลายครั้งเราไปมองเด็กๆ เราหาเด็กในใจเราไม่เจอ เรายังใช้บทบาทพ่อแม่อยู่ตลอดเวลา บางครั้งอาจไปวิพากษ์วิจารณ์ หรือทำให้เขามีความรู้สึกไม่กล้าที่จะแชร์กับเรา ประเด็นที่แม่ชีศันสนีย์ เล่าให้ฟัง ส่วนตัวคิดว่าเป็นทักษะที่จำเป็นของผู้ปกครองในยุคนี้ ในการที่จะมองเด็กๆ อย่างเข้าใจและเห็นใจ โดยที่ไม่เอาไม้บรรทัดการเป็นพ่อแม่ไปวัดเขาอยู่ตลอดเวลา ซึ่งจะทำให้เครียด


แม่ชีศันสนีย์

“เราอย่าให้ลูกมีความลับกับเรา ถ้าพ่อแม่จับผิดอยู่ตลอดเวลา ลูกเขาก็ไม่อยากเปิดเผย แต่ถ้าเราศรัทธาในเข้าบ้าง นับถือเขาบ้าง แล้วยอมรับความเป็นจริงของเขา ที่เรียนรู้อาจจะมีความผิดพลาด หรืออาจจะมีบางอย่างที่ออกไปนอกลู่บ้าง แต่เราเย็นไว้ แล้วเราพยายามตั้งคำถามกับเขาได้ ให้ความปลอดภัยกับเขาเป็น”

หากทำได้เช่นนี้ คิดว่าเราไม่จำเป็นจะต้องมีเด็กที่จะไปพบจิตแพทย์เยอะ เพราะเราจะรู้สึกได้ว่า เราปลอดภัย และลูกเราปลอดภัย


คุณปรารถนา


เห็นใจพวกพ่อแม่ที่ลูกยังเด็ก เพราะถ้าดูตาม Trend ที่เราจะเจอกันต่อไป จะ Never Normal สิ่งที่ไม่แน่นอนต่างๆ ที่ทำให้ผู้ใหญ่หดหู่ และทำให้เด็กหดหู่ รวมทั้งยังมีความสูญเสีย เพราะว่าเราหลีกเลี่ยงไม่ได้ว่าการที่มี Covid-19 เกิดขึ้นนั้น บางทีเด็กๆ อาจจะเห็นบุคคลในครอบครัวของเขาหายไป ไม่ว่าจะเป็นชั่วคราว 14 วัน 28 วัน หรือหายไปตลอดกาล


เรียนถามคุณแม่ชีศันสนีย์ และคุณหมอว่า เมื่อมีสิ่งรุมเร้ามากมายเช่นนี้ เราจะสามารถจัดการสุขภาพจิตของเด็ก และสุขภาพจิตของคุณพ่อคุณแม่อย่างไร


แพทย์หญิงจิราภรณ์

“อยากแนะนำคุณพ่อคุณแม่จัดการตัวเองก่อน เพราะเราเหมือนเสาหลักของสุขภาพจิตลูก”

หลักๆ คือคงต้องกลับมาที่การรู้ตัวว่า ตอนนี้เรากำลังเครียดอยู่ หลายคนอาจจะไม่รู้ด้วยซ้ำว่าสิ่งที่เราจะแสดงออกไป เกิดจากความเครียดที่ถาโถมไปหมดในใจเรา

“ยอมรับกับอารมณ์ที่เกิดขึ้นว่ามีความเป็นธรรมดา ที่เราจะเครียด กังวล รู้สึกหดหู่ เศร้าหมอง แต่การที่เรายอมรับกับมัน จะทำให้เราสามารถจะเริ่มรู้ตัว แล้วหาวิธีจัดการกับมันได้ ไม่จำเป็นต้องไปพยายามมองโลกแง่บวก คือยอมรับกับมันตรงไปตรงมา”

ซึ่งตรงกับความรู้สึกที่เกิดขึ้น เพราะสิ่งที่เกิดขึ้นทุกอย่าง ไม่ว่าจะเป็นความเครียด ความกังวล เกิดขึ้นมาเพื่อปกป้องตัวเรา ทำให้เราวางแผน ทำให้เราเตรียมตัว ความเศร้าทำให้เรารู้ว่าบางอย่างเราจะต้องทำใจและตัดใจยอมรับความรู้สึกเหล่านี้ แล้วฝึกวิธีบริหารจัดการว่าถ้าเราเครียด เราทำอย่างไร แต่ละคนจะมีวิธีการของตัวเอง บางคนอาจจะเครียดแล้วคุยกับเพื่อน คุยกับแฟน บางคนเครียดแล้วอาจจะออกเดินออกไปเดินรอบบ้าน ที่แบบไม่ปะปนผู้คนมากนัก ลองมองหาวิธีอะไร ที่ทำให้เกิดความเครียดต่างๆ ของเรามันทุเลาเบาบาง

“อย่าไปพยายามปฏิเสธ หรือบอกว่าไม่ต้องเครียด เครียดคือเครียด แล้วจัดการกับมัน สิ่งเหล่านี้จะเป็นภูมิคุ้มกันที่ดี เพราะถ้าเราสามารถทำให้ลูกเห็นว่า ความรู้สึกเกิดขึ้นเป็นธรรมชาติ แล้วเวลาเกิดความรู้สึกในเชิงลบแล้ว เรายอมรับมัน และเราหาวิธีบริหารจัดการกับความรู้สึกลบนั้น”

จะเป็นการสอนที่พิเศษมากๆ สำหรับเด็กๆ เขาจะได้เห็นวิธีการเวลาที่พ่อแม่อยู่กับอารมณ์เชิงลบ แล้วพ่อแม่มีวิธีระบาย แต่อย่างไรตาม เราจะเป็นมนุษย์ ที่เราจะไม่สามารถจะมีสติรู้ตัวตลอดเวลา คุมอารมณ์ของเราได้ตลอดเวลา ไม่เหวี่ยงใส่คนอื่น บางครั้งอาจจะมีที่เราจะโมโหใส่ลูกเกินจำเป็น หรือหงุดหงิด หรือทำให้ลูกรู้สึกว่าเราเหมือนเป็นนางมารอยู่ที่บ้านไหม ลูกอาจรู้สึกว่าช่วงนี้แม่น่ากลัวจัง

"หันกลับมาเมตตาตัวเองว่า เราก็เป็นมนุษย์คนหนึ่ง ที่เมื่อเจอสถานการณ์แบบนี้ จะมีความเครียดแบบนี้เป็นธรรมดา ให้อภัยตัวเอง บอกตัวเองว่าอย่างน้อยการรู้ตัว สิ่งนี้ไม่ถูกเป็นเรื่องที่ดีแล้ว แล้วขอโทษลูกกับสิ่งที่เราอาจจะรู้สึกว่า เราทำผิดพลาด เราใช้อารมณ์เกินไป เราไม่ควรจะรุนแรงกับเขา"

หมอคิดว่าขอโทษเขา แล้วบอกว่า “แม่จะพยายาม ตั้งใจพยายามพัฒนาตัวเองมากขึ้น” และบางทีอาจจะให้ลูกช่วย เช่น “เห็นแม่เริ่มดูโมโหมาก หนูเตือนแม่ได้นะลูก” สิ่งเหล่านี้คิดว่าเป็นการเรียนรู้ร่วมกัน เป็นการสอนลูกไปในตัว


การที่เป็นโควิดแล้วเราต้องอยู่บ้าน เราคงไม่ได้คาดหวังว่าลูกเราจะเรียนออนไลน์ได้จริงๆ เราอาจจะมีความคาดหวังแค่ลูกเราจะอยู่ และใช้ชีวิตกับภาวะวิกฤตแบบนี้ได้ แค่เขาอดทนไม่ออกนอกบ้านได้ แค่เขาเรียนรู้วิธีจัดการอารมณ์เชิงลบได้ เป็นทักษะที่เขาจะติดตัวไปอยู่กับอนาคตของเขา

“แนะนำว่าสำหรับคุณแม่ จัดการดูแลตัวเองก่อน สำหรับลูก หลายครั้งความน่ากลัวของโลก ทำให้เด็กเขาแปลความไปแบบตามจินตนาการตามวัย"

เด็กหลายคนกลัวมาก โดยเฉพาะพ่อแม่ที่อาจจะดูขี้กังวลหรือกลัวมากๆ หรือ หลายๆ ครั้งบางทีเราพยายามสอนเด็กๆ ให้ระวังเรื่องนี้ โดยพยายามทำให้ดูน่ากลัว เช่น “ถ้าติดมานะ เราต้องแยกจากกัน หนูจะไม่ได้เจอหน้าแม่อีก” ซึ่งบางทีสิ่งเหล่านี้ เด็กจินตนาการไปไกลมาก ทำให้เกิดความไม่มั่นคง

“สิ่งสำคัญจริงๆ ที่เราควรจะต้องช่วยเด็กๆ คือสร้างความรู้สึกที่มั่นคงคือทำให้เขารู้ว่า สิ่งที่เกิดขึ้นเขามีอำนาจที่จะจัดการมันได้”

การใส่หน้ากาก ล้างมือ การไม่ไปที่ไหน ที่ไม่จำเป็น การดูแลตัวเอง ล้างมือบ่อยๆ เป็นต้น ทำให้เขารู้สึกว่าเขาควบคุมบางอย่างได้ ดังนั้น ตรงนี้จะสร้างพื้นฐานของความมั่นคงในใจ ขณะเดียวกันเราก็ซื่อสัตย์ตรงไปตรงมากับเด็กๆ อย่าพยายามทำให้เด็กรู้สึกว่า มันไม่มีอะไรหรอกลูก ไม่มีอะไรน่ากลัว แต่ว่าเราสามารถบอกข้อมูลตรงไปตรงมา ตอนนี้มีคนติดเชื้อมากขึ้น ตอนไม่มีระลอกใหม่มาแล้วลูก เราอาจจะต้องอยู่บ้านมากขึ้น เรียนออนไลน์มากขึ้น สิ่งเหล่านี้สามารถที่จะบอกกับเขาตรงไปตรงมา

“การที่เด็กรู้ว่าพ่อแม่สื่อสารกับเขาตรงไปตรงมา จะสร้างความมั่นคงในจิตใจ ทำให้เขารู้สึกว่าอะไรที่จะเปลี่ยนแปลง เขาได้รับรู้จากพ่อแม่ เช่น สมมุติว่าพ่อแม่ต้องกักตัว ก็บอกข้อมูลของเขาตรงไปตรงมา อย่าหลอก อย่าทำให้เขารู้สึกว่า เขาไม่รู้จะเชื่ออะไร เหล่านี้เป็นทักษะสำคัญ สำคัญคือให้พื้นที่ ที่จะรับฟังความรู้สึกของเด็ก เขารู้สึกอย่างไรบ้าง”

ตอนนี้เราทุกคนต้องอยู่แต่บ้าน เขารู้สึกอย่างไรที่พ่อต้องออกไปทำงาน โดยที่มีโอกาสจะเสี่ยงติด Covid ขึ้นรถเมล์ไปทำงานทุกวัน ตัวเขารู้สึกอย่างไร การให้พื้นที่ที่จะรับฟังความรู้สึกเขา โดยที่ไม่พยายามปฏิเสธว่า อย่าไปกังวลลูก อย่าไปคิดมาก อย่าไปกลัว แต่ฟังด้วยความเข้าใจ ตรงนี้เป็นทักษะที่สำคัญที่ทำให้เด็กเขารู้สึกว่าเขามีพื้นที่ ที่เขาจะสามารถระบายความรู้สึกของเขาได้ ไม่ว่าจะเป็นความกลัว ความกังวล และพยายามมีบทสนทนาแบบนี้ กับลูกบ่อยๆ เพราะว่าจริงๆ การที่เขาต้องเปลี่ยนแปลงชีวิต จากเดิมได้ไปโรงเรียน ตอนนี้ต้องอยู่แต่บ้าน บางบ้าน Stick ไม่เจอใครเลย มันเป็นความเครียดของเด็กมากๆเหมือนกัน


ดังนั้น อยากให้เราเข้าใจตัวเด็กด้วย แล้วมีความคาดหวังที่เหมาะสม หลายครั้งพ่อแม่คาดหวังสูง อยากให้เขาเรียนออนไลน์แบบไม่เปิดหน้าจออื่นเลย จริงๆ แล้ว เราทำไม่ได้หรอก นั่งฟัง Clubhouse อยู่ เชื่อว่าหลายคนก็กำลังดูอย่างอื่นไปด้วย เพราะว่าบางทีเราไม่สามารถจะควบคุมไม่ให้เรามีสมาธิจดจ่อทุกอย่าง

“เข้าใจความเป็นมนุษย์ของลูก แล้วเข้าใจความเป็นเด็กของลูก คาดหวังอย่างเหมาะสม อย่าคาดหวังแค่ผลลัพธ์ แต่คาดหวังที่จะสร้างคาแรคเตอร์ หรือคุณลักษณะที่สำคัญ ที่เขาจะได้ใช้ประโยชน์กับโลกอนาคต เช่น ความรับผิดชอบ การควบคุมตนเอง”

ลูกนั่งเรียนออนไลน์ แต่อาจแว๊บไปดู YouTube แต่สุดท้ายตัดสินใจกลับมานั่งออนไลน์ได้ นี่คือคุณลักษณะที่ดี เขาไม่ได้นั่งดู YouTube จนจบ 2-3 ชั่วโมง ในขณะที่เพื่อนออนไลน์ พ่อแม่ต้องขอบคุณลูกว่า จริงๆ เขาเก่งมากนะ ที่เขาแหย่ขาเข้าไป ในสิ่งที่ไม่ถูก แล้วเขาดึงตัวเองกลับมาได้ มองสิ่งเหล่านี้ แล้วขอบคุณลูกบ่อยๆ ที่ลูกสามารถจะอยู่กับวิกฤตได้ แล้วคุยกับเขาบ่อยๆ ว่าเขากำลังรู้สึกอะไร มีอะไรที่เขาอยากให้เราช่วยเหลือไหม มีอะไรที่บางอย่างอาจจะพอยืดหยุ่น ถ้าเราประเมินแล้วความเสี่ยงไม่เยอะ เราอาจจะต้องปรับระดับ ทำให้เด็กอยู่ได้ เราเองก็ไม่ต้องเป็นทุกข์มาก อย่างนี้เป็นเรื่องที่เราคุยกันในครอบครัว


แม่ชีศันสนีย์

สร้างภูมิคุ้มกันให้ลูกเผชิญกับความจริง สถานการณ์จริง สำคัญมากในช่วง Covid-19 เราไม่ต้องไปสร้างภาพจำลองเลย เพราะว่าเด็กได้เห็นการเป็นนักสู้ ที่อยู่ในสถานการณ์จริง ที่พ่อแม่เป็นผู้นำทางสติปัญญา แล้วสร้างความมั่นคงให้เกิดขึ้นในหัวใจ

เพราะเราพูดว่า ถ้าเราจะนอนตายตาหลับ เราจะต้องเห็นลูกเรา กล้าตัดสินใจ ที่จะเล่นอะไรอะไร หยุดอะไร แล้วกล้าที่จะปฏิเสธอะไร

เพราะความรอดของชีวิต ช่วงของ Covid-19 อาจจะเป็นหนึ่งในสถานการณ์จริง ที่ไม่ใช่เป็นสถานการณ์จำลองแล้ว แต่เป็นความจริงที่เด็กจะได้เรียนรู้ ถึงความอาจหาญโดยธรรม ทั้งโดย “ทำ” ด้วย การทำหน้าที่และ “ธรรม” คือการเคารพความเป็นหน้าที่ของมนุษย์คนหนึ่ง ที่ยอมรับสถานการณ์นั้น อย่างไม่ปฏิเสธ ไม่มีอคติ ไม่เพ่งโทษ แล้วเราผ่านไปด้วยกัน”

ซึ่งอยากให้กำลังใจคุณแม่ ที่อยากจะให้ลูกได้อยู่ในสถานการณ์ของการพัฒนาศักยภาพด้านใน จากการทำหน้าที่ของเขาจริงๆ สิ่งนี้คือวัตถุประสงค์ที่อยากจะนำมาพูดคุยกันวันนี้ เพื่อให้เด็กมีโอกาสได้เห็นว่าผู้ใหญ่กำลังหาทางออกร่วมกัน เรามีครอบครัวที่ใหญ่ขึ้น เรามี Mindfulness Family คือครอบครัวที่มากกว่าสายเลือด แต่เป็นครอบครัวของมนุษยชาติ ที่กำลังร่วมทุกข์ร่วมสุขไปด้วยกัน


ดร. ณัฐวุฒิ


แม่ชีศันสนีย์พูดเสมอว่า มอง Covid-19 ให้เป็นโอกาส มีหลากหลายทักษะที่เราสามารถที่จะเรียนรู้ร่วมกันได้ ไม่ว่าจะเป็นเรื่องของการสื่อสาร การสร้างความเข้าใจ ถึงขนาดที่ว่า เรามองว่าใช้วิกฤตินี้เป็นสถานการณ์ในการที่จะสร้างเด็กรุ่นใหม่ว่าวัคซีนฉีดเข้าตัว ถ้ามีรอก็คงฉีดได้ไม่ยาก แต่ถ้าวัคซีนทางใจ ถ้า เราใช้วิกฤตนี้เป็นสิ่งที่จะสร้างเยาวชนคนรุ่นใหม่ขึ้นมา ให้มีความเก่งกาจของเขา แล้วสามารถเจริญเติบโตไปได้ต่อไปข้างหน้า ไม่ว่าจะเจอวิกฤตอะไรรุนแรงกว่านี้ เขาอาจจะเป็นความหวังของเรา เพราะเราผ่านช่วง Covid-19 มา แต่กลายเป็นว่าเราไม่เคยมีวัคซีนแบบนี้ Mindset เราไม่เคยคิดว่าสถานการณ์แบบนี้จะเกิดขึ้น ถ้าเราฝากความหวังไว้กับเด็กรุ่นใหม่ เขาผ่านมาแล้ว เพราะฉะนั้นรอบหน้า เราเชื่อว่าเขาน่าจะรับมือกับสถานการณ์ได้ดีกว่าคนรุ่นเราแน่นอน


วันนี้ เรามีคุณนิษณี ส่งวัฒนา ซึ่งบวชพร้อมกับแม่ชีปรารถนา ร่วมรับฟังในรายการด้วย อยากฟังมุมมองจากคุณนิษณีว่าก่อนจะมาบวช มีความคาดหวังกับลูกในเรื่องอะไร และอย่างไรบ้าง และเมื่อบวชแล้วได้เรียนรู้อะไร และปรับใช้อย่างไรบ้าง


คุณนิษณี


นิษมีลูก 2 คน ก่อนบวชเคยไปนั่งร้องไห้กับแม่ชีศันสนีย์ว่า หนูกลัวตาย กลัวที่ถ้าวันหนึ่งไม่มีหนูแล้ว ลูกจะอยู่อย่างไร คุณยายเลยบอกหนูว่า ต้องจองตาย เลยไปบวช เพื่อเป็นการซ้อมตาย พอผ่านการซ้อมตายมา 1 รอบ ถามว่ามีภูมิคุ้มกันขึ้นไหม ถือว่ามีภูมิคุ้มกันขึ้น วางใจได้มากขึ้น ยังนำคำสั่งสอนที่ท่านแม่ชีได้ให้ไว้ คือ "ลงทุนในเหตุ วางใจในผล"


ส่วนตัวมองว่าถ้าเราตั้งใจดูแลเขาดีแล้ว ให้โอกาสเขาได้มากที่สุดเท่าที่เราทำให้เขาแล้ว ผลจะเป็นอย่างไรนั้น เราต้องยอมรับ ในวันนี้ไม่ได้สอนลูกแบบเอาแต่ใจตัวเอง แต่สอนลูกในแบบที่ยึดเขาเป็นหลัก

“สิ่งที่แม่ชีศันสนีย์ สอนมาตลอดคือ วางใจให้เป็นอนิจจัง เปรียบเสมือนเมื่อหินถล่มลงมา มันก็เป็นอนิจจัง คือวางใจในผล ถ้าเราทำดีแล้ว”

แม่ชีศันสนีย์


เชื่อว่าแม่ทุกคนมีความอาจหาญโดยธรรมอยู่แล้ว แม่เป็นคนที่ยอมรับการเกิดของลูกอยู่แล้ว มีผู้หญิงหลายคนที่ปฏิเสธการเป็นแม่ แล้วทำลายลูกก่อนที่จะเกิด ฉะนั้นความไว้วางใจของเด็กที่มีต่อแม่ ผู้ที่อนุญาตให้เขามีชีวิต แล้วเรียกเขาว่าแม่ มันยิ่งใหญ่มากนะลูก ไม่มีอะไรที่เกิดขึ้นโดยบังเอิญกับเราเลย แต่ทุกเรื่องที่ผูกพันร้อยกันมา มีเหตุปัจจัย จะต้องมองเห็นว่า เราต้องเคารพ คุณยายอยากจะใช้คำว่า

เราต้องเคารพหัวใจของลูกเราเหมือนกัน เพราะเด็กบางคนสู้มากจริงๆ จะรอด เพราะฉะนั้นแม่ไม่ได้สู้คนเดียว แต่ว่าเราพร้อมที่จะสู้ไปด้วยกัน เมื่อเรารักใครสักคนหนึ่ง เรายอมสูญเสียความสุขบางอย่าง เพื่อคนที่เรารักเสมอ สิ่งเหล่านี้มีอยู่ในหัวใจแม่เราทุกคน”

ในขณะเดียวกัน เรามีคนที่รักพ่อแม่เราคือ ปู่ย่าตายาย สิ่งเหล่านี้จะหายไปถ้าเด็กไม่ได้มีโอกาส ที่จะได้เห็นการเผชิญกับความจริงเลย ภูมิคุ้มกันจะน้อย เด็กโตได้มากกว่าที่เราจะเลี้ยงข้าวแบบสปอยล์ไปตามปกติ กับเด็กกล้าทำในสิ่งที่โดยปกติที่ไม่มีสถานการณ์นี้ เขาจะไม่รู้เลยว่าเขากล้า แต่เขาจะกล้าได้ ตอนสถานการณ์นี้ ให้กำลังใจคุณพ่อคุณแม่ที่กำลังเครียดอยู่ กับการต้องลดเพดานตัวเองลง เพราะภาวะเศรษฐกิจ หรือเครียด เพราะความกลัวอันเกิดจากการปรุงแต่งจากข้อมูลข่าวสาร อย่างที่แม่ชีสอนเด็กๆ ว่า

“ความกลัวเป็นทุกข์มากกว่าความจริง ที่เราจะเผชิญกับมันนะลูก ความกลัวเป็นการคิดปรุงแต่งของเรา ที่เราปกป้องตัวเรา แต่เราปกป้องผิดนะลูก เราผิด เราผิดจังหวะของการปกป้อง”

และสื่อสารกันบ่อยๆ คุยกันบ่อยๆ คือคุยให้เห็นเลยว่า สุขทุกข์เป็นเรื่องธรรมชาติ เป็นสากล ทุกชนชั้นวรรณะ พอเข้าใจความเป็นธรรมชาติของความทุกข์ ที่เกิดขึ้นจากการปรุงแต่ง อย่างไม่รู้เท่าทันความเป็นจริง เด็กกลับรู้เรื่องปฏิจจสมุปบาท มากกว่าเวลาที่เราแสดงปฏิจจสมุปบาท แต่ความจริงแสดงธรรมโดยตัวของมันเองอยู่

เด็กยุคนี้ จะเป็นเด็กที่จะคุยกับเราในเรื่องของสิ่งหนึ่งที่อาศัยสิ่งหนึ่งจึงเกิดขึ้น เพราะสิ่งนี้มี สิ่งนี้จึงมี ในความเป็นคนยุคเขา”

คุณปรารถนา


สิ่งที่คุณหมอพูดแทบจะอิงกับหลักธรรมได้ทุกอย่าง อยากให้คุณแม่ศันสนีย์ได้อธิบายเพิ่มเติมถึงการที่เด็กมาเรียนธรรมะที่เสถียรฯ ตั้งแต่ยังเด็ก ฝึกอบรมตั้งแต่เด็ก จะเป็นสิ่งดีงามมาก และสิ่งที่คุณหมอกล่าวถึงนั้นทำให้นึกถึงคำสอนของคุณแม่ กับคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า


แม่ชีศันสนีย์


คุณหมอพูดในฐานะเป็นคุณหมอที่ได้เข้าใจ ซึ่งไม่ใช่เป็นคนที่เข้าใจแบบหมอเท่านั้น แต่เป็นแม่ของลูก ลูกหมอโอ๋น่ารักมาก ครอบครัวหมอโอ๋น่ารักมาก สำหรับคุณแม่แล้ว เรารู้เลยว่าเขาเลี้ยงลูกเพื่อโลกใบนี้ เพราะฉะนั้นสิ่งที่หมอเป็น ประกอบกับวิชาชีพ และกลายเป็นนักจิตแพทย์เด็กด้วย คือมองให้เห็นเลยว่า ธรรมชาติของการเป็นแม่อยู่ในมนุษยชาติทุกคน และเวลาที่เรามองด้วยความไว้วางใจ ไว้เนื้อเชื่อใจ ไม่ได้หมายความว่า เราไปเลือกคนที่เราไว้ใจว่าเขาไม่เคยทำอะไรผิดเลย

“มนุษย์ทุกคนเคยมีบาดแผล เคยมีประสบการณ์ของการเป็นนักสู้ ครั้งหนึ่งครั้งใดในชีวิต แต่สิ่งที่คุณหมอโอ๋พูด กำลังบอกเราว่า มีวัคซีนจากการหกล้มได้ โกรธได้ ทุกข์ได้ พ่อแม่พลาดได้ ลูกเตือนเราได้ เพราะฉะนั้นการที่เรามองเห็นความจริงอย่างอ่อนโยน หรือกรุณาต่อกันในฝ่ายของการปฏิบัติ บอกว่าการมองเห็น อย่างที่มันเป็น แต่ใจเป็นอิสระจากทุกข์ สิ่งนี้คือวัคซีนที่เด็กจะเรียนรู้จักประสบการณ์จริงๆ”

คุณหมอพูดในฐานะที่เป็นหมอที่คุยกับคุณแม่หลายๆ คนที่กำลังต้องการหาวิธีการเทคนิค How to ในการที่จะช่วยตัวคุณแม่เอง และช่วยลูกๆ จริงๆ แล้วคือการปฏิบัติธรรมนั่นเอง แต่เป็นการปฏิบัติธรรม ที่อยู่ในสมมติบัญญัติ หรือว่าอยู่ในฟอร์ม ที่เราถูกสวมเข้าไปว่า เราเป็นแม่ของลูกด้วย เราเป็นหมอด้วย เราเป็นนักจิตวิทยาด้วย หรือว่าอาจจะเป็นคนที่เคยบวชชีมาแล้วด้วย

“สิ่งเหล่านี้มีไว้ เป็นสมมุติที่มีไว้เพื่อให้เราวิมุตติ คือการหลุดพ้นจาก การที่เรามองเห็นกระแสของการเปลี่ยนแปลง หรือความเป็นอนิจจังในทุกเรื่องเลย โลกใบนี้ไม่หนีกระแสนี้เลย คือความเป็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา เมื่อใดที่เราเห็นความไม่เที่ยง และเห็นความทนอยู่ได้ยาก และไม่มีฉัน ไม่มีของฉัน ที่เป็นอัตตาของเรา นั่นคือการเข้าไปเห็นกระแสของธรรมชาติ

ซึ่งมนุษย์ทุกคนมีศักยภาพในการที่จะเห็นชอบในเรื่องนี้ ซึ่งคือเรื่องเดียวกันเลย แต่ว่าจะถูกบัญญัติออกมา หรือนำเสนอวิธีการที่เข้าไปเห็น ที่อาจจะเป็นจิตแพทย์เด็ก เป็นหมอเด็ก เป็นพ่อแม่ นักสังคมสงเคราะห์ หรือเป็นนักธุรกิจ หรือแม้แต่การเป็นนักบวช พยายามให้กำลังใจว่า เราเราเรียนรู้กันได้ เราหมดสงสัยในสิ่งที่เรากำลังเรียนรู้กันได้เมื่อไหร่ เราหมดทุกข์ นี่เราเป็นอารยชนเลย

“ทำไมเราไม่มองว่าลูกสามารถเป็นได้มากกว่ามนุษย์ธรรมดา แต่ไม่ผลักดันเขา ถ้าวันหนึ่งเกิดความเบื่อหน่าย คลายกำหนัดด้วยตัวเขาเอง เราอาจจะต้องกราบลูกเรา ในฐานะที่ลูกเราเป็นอิสระชนได้”

ดร. ณัฐวุฒิ


ขออนุญาตถามคุณหมอถึงคำแนะนำถึงผู้ปกครอง โดยเฉพาะอย่างยิ่งตอนนี้เด็กๆ แต่เริ่มเรียนออนไลน์ คุณหมอมีข้อแนะนำ หรือมีกิจกรรมอะไรที่สามารถที่จะแนะนำที่จะอยู่ร่วมกันอย่างสันติ ภายในบ้านหรือไม่ เพราะถ้าในบ้านไม่สันติ ข้างนอกคงไม่ไหวเช่นกัน


แพทย์หญิงจิราภรณ์


จากประสบการณ์ส่วนตัว ลูกหมอ 7 ขวบ แล้วต้องเรียนออนไลน์ โดยที่หมอกับสามีต้องทำงาน ในบ้านนี้จะไม่มีใคร ยกเว้นพี่เลี้ยงที่อ่านหนังสือไม่ออก เขาอาจจะช่วยเหลืออะไรไม่ได้มาก

“สิ่งที่ทำคือคาดหวังลูก ตามความเป็นจริง”

คือเราไม่คาดหวังว่าเขาจะนั่งเรียนตัวตรง ตั้งใจ เราจะรู้ว่าบางทีเขาจะเบื่อ บางทีเขาเข้าใจอะไร หมอให้พื้นที่ในการเป็นธรรมชาติ ที่เขาจะอาจจะมีแว้บบ้าง เบื่อบ้าง ขณะเดียวกันหมอพยายามทำสิ่งสำคัญมากๆ อันหนึ่งคือ

"ทำให้เขารู้สึกว่าเขาเขามี Self ที่ดี ซึ่งเกิดจากการที่ทำให้เขาเห็นว่า เราไว้ใจเขา เราเชื่อมั่นในตัวเขา เราเข้าใจว่าเค้าทำดีที่สุดแล้ว”

ไม่ว่าบางวันเราอาจจะเห็นว่า แว้บไปดูหน้าจอ ไปคุยไลน์ Chat box กับเพื่อน เพราะเรียนออนไลน์แชทได้

“เรามองข้ามเรื่องเล็กๆ เหล่านั้น และมองภาพรวมใหญ่ๆ ว่าการที่เขาเป็นเด็กคนหนึ่ง ที่ต้องอยู่บ้านเพียงลำพัง แล้วเขาเรียนได้ เท่าไหร่แม่ดีใจมากแล้ว เราพยายามสร้างสิ่งที่เราคิดว่าสำคัญมากๆ คือตัวตน เราไม่อยากให้การที่เขาต้องอยู่ในภาวะวิกฤต แล้วรู้สึกตัวตนต่ำต้อยไปด้วย รู้สึกเป็นเด็กไม่ได้เรื่อง รู้สึกเป็นเด็กที่ใช้ไม่ได้ แต่ว่าเราทำให้เขารู้สึกว่า เรายังคงสิ่งสำคัญอะไร คือการสร้างตัวตนที่ดี”

แต่ละวันนี้ก็จะมี To do List ซึ่งลูกจะเป็นคน List ขึ้นมาตอนเช้า ดังนั้นเขาจะขึ้นมาเขียนกระดานว่า วันนี้อะไรบ้างที่เขาอยากจะทำ แล้วให้เขาออกแบบ เช่น วันนี้เขาเรียนออนไลน์ ระหว่างเรียนออนไลน์เสร็จ เขาจะทำอะไร มีหน้าที่อะไรที่เขาต้องทำ เช่น อาจจะมีงานบ้าน มีการซ้อมเปียโนที่เขาต้องซ้อม


สำคัญคือเราจะมี Reward เช่น เขาจะอยากดูหน้าจอ อยากเล่นเกม หมอจะให้พื้นที่ให้เขาจะมีเวลาเป็นของตัวเอง หลักๆ เราคือเรามุ่งว่า เราจะฝึก EF (Emotional Flexibility) ของลูก คือเขาจะรู้ว่าอะไรที่ต้องทำ แล้วอะไรที่ที่ทำก่อน เช่น ทำสิ่งที่ต้องทำก่อน แล้วค่อยสนุกทีหลัง บางวันแล้วฝึกเรื่องการสร้างความคิดยืดหยุ่น เช่น เราให้ออกแบบ อาจจะไม่ต้องทำงานทุกอย่างก่อนหรอก เขาอาจจะยอมเลือกเล่นก่อนได้ เช่น เรียนออนไลน์ เสร็จแล้วค่อยจะอยากดูหน้าจอเลย


เราฝึกให้เขาบริหารจัดการ แต่อย่างไรก็ตามงานที่ต้องทำจะเสร็จ หมอว่าสร้างพื้นที่แบบนี้ สร้างพื้นที่ ที่จะล้มเหลว วันนี้ทำไม่ได้ แต่กลับมาประเมินตัวเองว่า ทำไมถึงทำไม่ได้ ขาดอะไร แล้วเขาต้องพัฒนาตัวเองอย่างไร ในวันพรุ่งนี้ รู้สึกว่าตรงนี้เป็นพื้นที่เรียนรู้ที่ดีมาก


โดยรวมหมอว่าเขาอยู่รอดได้นะ เด็กที่อยู่บ้านแล้วเรียนออนไลน์ของตัวเองได้ ผลการเรียนก็ออกมาดี แค่นี้เราก็รู้สึกว่าอย่างที่บอกๆ

เราไม่ได้สร้างผลลัพธ์ เรากำลังสร้างกระบวนการ ที่มันจะติดตัวเขาไป กระบวนการที่สำคัญมากๆคือ การเชื่อว่าตัวเองเป็นคนที่ใช้ได้ หมอเชื่อว่าเป็นสิ่งที่อยากให้พ่อแม่รักษามันไว้ อย่าทำให้เขารู้สึกว่า เขาต้องอยู่ในความล้มเหลวผิดพลาด ไม่ได้เรื่อง ไม่ฉลาด ไม่รับผิดชอบ สิ่งเหล่านี้ เป็นพลังงานเชิงลบที่จะฉุดให้ลูกไม่สามารถจะก้าวข้ามอุปสรรคใดๆได้ "

มองข้ามปัญหาเล็กๆ น้อยๆ การที่เราไปเห็นว่าลูกแว้บไปดู YouTube แล้วไม่ไดhเรียนออนไลน์ได้ตลอด ถ้าเรามองในมุมกลับกัน เขาคือเด็กที่สามารถเข้าไปดูใน YouTube แล้วหยุดมันได้ แล้วกลับมาเรียน ซึ่งจริงๆ แล้ว ทักษะตรงนั้นเป็นทักษะที่สำคัญมาก


ดังนั้น ชื่นชมเขาในสิ่งเหล่านี้ ถ้าเราทำได้ แทนที่จะไปทำให้เป็นปัญหาไปหมด เพราะว่าเป็นเด็ก อย่างไรแล้วก็ทำไม่ได้ดีที่ผู้ใหญ่คาดหวังนัก เพราะผู้ใหญ่คาดหวังคือความคิดแบบของผู้ใหญ่


ส่วนที่เหลือคิดว่าหลายๆ คนจะมีคำถาม เช่น ดูหน้าจอเยอะแล้ว เราควรจะลดเวลาหน้าจอของเขาไหม แนะนำว่า

“เราไม่ควรทำให้การเรียนออนไลน์ ไปลดเวลาความสุขเขา ถ้าเขายังอยากที่จะดูหน้าจอ สามารถดูได้ อย่าไปกลัวหน้าจอ แล้วสำคัญคือแบบเวลาที่ลูกเราสนุกอยู่ มีความสุขอยู่ แล้วเขาหยุดได้ อันนั้นคือศักยภาพ และทักษะที่สำคัญมาก ที่เราอยากให้เด็กคนหนึ่งมีติดตัว คือรู้จักหยุดความสุข หยุดความสนุก เมื่อรู้ว่าเป็นสิ่งที่เยอะไป เกินไป ดังนั้นหมอให้ลูกอยู่กับหน้าจอ แล้วฝึกหยุดตัวเองทุกวัน”

นอกจากนี้มีเรื่องทางกายภาพ บางครั้งเราไม่รู้ว่าตัว Setting ทำให้ลูกเหนื่อยล้าได้ง่าย อาจจะต้องหาสถานที่ ที่ค่อนข้างมีความเป็นส่วนตัวหน่อย มีแสงพอดีได้คุยกับหมอตาเหมือนกัน เขาบอกว่ามันควรจะเข้าด้านข้างของตัวเด็ก สมมติว่าเด็กนั่งหันหน้าเข้าหาคอมพิวเตอร์ แสงไม่ควรอยู่ด้านหน้าของคอมพิวเตอร์ เพราะว่าตาจะล้า ขณะเดียวกันแสงไม่ควรอยู่ข้างหลัง มันจะสะท้อน ฉะนั้นพยายามหามุมที่แสงจะเข้าด้านข้างของลูก แล้วทำให้บริเวณหน้ากับหลังแสงน้อย อย่างอื่นน่าจะไม่มีอะไรมากค่ะ ฝึกลูกพักสายตาไปบ่อย แล้วให้เขาเรียนรู้วิธีที่จะ Relax ตัวเอง เช่น เครียด เบื่อ ทำอย่างไรจะสอน ไม่ว่าจะเป็นเรื่องของหายใจ หรือออกมาเดิน ออกมาใช้แบบ Walking Meditation สิ่งเหล่านี้ฝึกทำให้เด็กสามารถจัดการกับความเครียดของตัวเองได้


ดร. ณัฐวุฒิ


เรื่องประสบการณ์ที่เด็กต้องมาเรียนรู้ออนไลน์ อยู่กับพ่อแม่ แยกกันคนละจอ มันก็สามารถทำให้สนุกได้ แล้วที่สำคัญการสร้างความเชื่อใจกัน เพราะว่าถ้าเราไปจับผิดเขา สักวันหนึ่งเราคงไม่กล้าจะมาแชร์อะไรให้เราฟัง แต่ไม่ได้หมายความว่าเขาจะไม่ทำ กลายเป็นว่าทำ แต่เราไม่รู้มากกว่า


เรียนถามแม่ชีศันสนีย์ ว่าการสร้างความเชื่อใจเป็นพื้นฐานของครอบครัว แต่หลายบ้านยังมีปัญหาอยู่


แม่ชีศันสนีย์

“ปัญหามีไว้ให้เห็น ความไม่รู้นำมาซึ่งการปรุงแต่ง อย่างไม่รู้ มันจึงเป็นการรับรู้ ที่มาจากการปรุงแต่งอย่างไม่รู้ ซึ่งเป็นกระบวนการความเชื่อที่ผิด เราคงจะต้องฝึกจดจ่อจิตอยู่กับลมหายใจ จนเรามีวินัย เด็กๆ เขาต้องมีลมหายใจเป็นเพื่อน เขาต้องมีลมหายใจเหมือนอาวุธ ที่จะทำให้เขามีที่อยู่ของจิต เพราะฉะนั้นถ้าจิตมาจดจ่อกับลมหายใจ จนกระทั่งมีความบริสุทธิ์ตั้งมั่น ควรแก่การงานได้ในระดับหนึ่ง แสดงว่าเด็กมีสมาธิ”

เหมือนเด็กดูจอ เด็กจดจ่อ จิตนั้นรู้ทีละเรื่อง จดจ่อ หรือ อีกเทคนิคหนึ่งคือ กายอยู่กับกิจ จิตอยู่กับงาน ฉะนั้นในเทคนิคนี้ เป็นเทคนิคที่เราใช้กันมาตั้งแต่โบราณ เพียงแต่ว่าพ่อแม่อาจมองว่า เทคนิคของการฝึกปฏิบัติ เป็นรูปแบบของการนั่งสมาธิเท่านั้น แต่จริงๆ แล้ว นั่นเป็นแค่อิริยาบถเดียว เรายืน เดิน นั่ง นอน กายกรรม มโนกรรม วจีกรรม ด้วยจิตที่บริสุทธิ์ตั้งมั่น ควรแก่การงาน ก็จะไปจัดการความไม่รู้ หรืออวิชชาได้ และเราจะไม่ปรุงแต่งอย่างมีอวิชชาได้ เพราะว่าเรารู้มากกว่าหลงอารมณ์ ดังนั้นไม่ว่าจะเด็ก ไม่ว่าจะผู้ใหญ่ หรือจะอาชีพไหนก็ตาม


วิธีการฝึกให้จิตเป็นสมาธิ คือการเปลี่ยนพลังงานของเราบางอย่าง เช่น บางคนเดินมาก แล้วเบื่อไปนั่งไปนั่ง พอไปนั่งแล้วเบื่อ ไม่หาย ก็ไปนอน

“ถ้าคนสามารถเห็นฉันทะกับการนั่ง เช่น เด็กนั่งดูจอได้นาน เขามีความพอใจ เขามีความเพียรในสิ่งที่เขาพอใจ เขาตั้งจิตมั่น ในสิ่งที่เขาเพียรอยู่ จนเขาเป็นคนที่ใคร่ควร ทดลอง สืบค้น เป็นวิมังสา เด็กมีอิทธิบาท 4 กับการใช้จอ ส่วนอิทธิบาท 4 เป็นคุณธรรม อะไรที่จะทำให้